Tạp chí tiêu điểm - Thượng Karabakh : Một ván cờ đấu khác giữa Nga và Thổ Nhĩ Kỳ

12:58
 
Chia sẻ
 

Manage episode 273990863 series 1455067
Thông tin tác giả France Médias Monde được phát hiện bởi Player FM và cộng đồng của chúng tôi - bản quyền thuộc sở hữu của nhà sản xuất (publisher), không thuộc về Player FM, và audio được phát trực tiếp từ máy chủ của họ. Bạn chỉ cần nhấn nút Theo dõi (Subscribe) để nhận thông tin cập nhật từ Player FM, hoặc dán URL feed vào các ứng dụng podcast khác.
Ngày 27/09/2020, chiến sự bùng lên dữ dội giữa các lực lượng Azerbaijan và phe ly khai người Armenia tại vùng Thượng Karabakh. Theo giới nghiên cứu, ngoài những hậu quả do thời Xô Viết để lại, Thượng Karabakh có nguy cơ trở thành địa bàn tranh hùng thứ ba giữa hai cường quốc là Nga và Thổ Nhĩ Kỳ, sau Syria và Libya. Nằm kẹp giữa Hắc Hải và biển Caspi, Nagorno-Karabakh hay còn gọi Thượng Karabakh, còn có nghĩa là « vườn núi đen » là một vùng cao nguyên nằm lọt thỏm trong lãnh thổ Azerbaidjan theo Hồi Giáo. Với diện tích 4.400 km2, rộng bằng một tỉnh của nước Pháp, dân số chỉ có 150 ngàn người, 95% là sắc dân Armenia, Thượng Karabakh là đối tượng của mọi cuộc tranh giành ảnh hưởng từ nhiều thế kỷ, từ thời vương quốc Armenia (Cổ Đại), đến các thời đế chế Ba Tư (Trung Cổ), Ottoman, Sa Hoàng (Cận Đại), và cuối cùng là thuộc về Liên Xô đầu thế kỷ XX. Thượng Karabakh, Nakhitchevan : Những món quà « tẩm độc » của Stalin Trong vòng ba thập niên qua, Thượng Karabakh là tâm điểm xung đột dai dẳng giữa hai cựu thành viên Xô Viết là Armenia và Azerbaijan. Theo giới nghiên cứu, cội rễ của cuộc xung đột bắt nguồn từ những quyết định của ông Stalin, khi ấy giữ chức ủy viên Dân ủy Dân tộc. Năm 1921, nhằm củng cố dấu ấn quyền lực của những người Bôn-sê-vích, và để làm hài lòng các lãnh đạo Azerbaijan, Joseph Stalin đã cho sáp nhập Thượng Karabakh vào lãnh thổ Cộng Hòa Xô Viết Azerbaijan với quy chế là vùng tự trị. Tương tự, vùng Nakhitchevan, nằm sâu trong lòng lãnh thổ Armenia, sắc dân Azerbaijan chiếm đa số cũng được trao cho Azerbaijan mà không có một tính liên tục nào về lãnh thổ. Về điểm này, nhà báo và tác giả cho tạp chí Conflit, Tigrane Yégavian, trên đài truyền hình ARTE giải thích rõ những ý đồ của Stalin thời bấy giờ như sau : « Năm 1921, Stalin khi ấy là ủy viên Dân ủy Dân tộc đã quyết định trao cho Azerbaijan quản lý vùng Thượng Karabakh vì hai mục đích : Thứ nhất là theo ngạn ngữ "chia để trị". Tiếp đến là vì ông có một dự án khác trong đầu, muốn đưa ra một bằng chứng về tình bằng hữu đối với Azerbaijan nói tiếng Thổ. Quốc gia này vào thời kỳ đó đã bắt đầu sản xuất rất nhiều dầu hỏa, khí đốt. Có thể nói, một hình thức "một mũi tên, trúng hai đích" ». Bất chấp những phản đối không ngừng của người dân Thượng Karabakh đòi trở về với « tổ quốc mẹ » Armenia, chính quyền trung ương Matxcơva vẫn làm ngơ, cho đến ngày chính quyền Xô Viết tối cao vùng tự trị Thượng Karabakh lên tiếng đòi ly khai và thông qua tuyên bố hợp nhất với nước Cộng Hòa Xô Viết Armenia năm 1988. Năm 1991, người dân Thượng Karabakh thông qua cuộc trưng cầu dân ý về quyền tự quyết với một đa số tuyệt đối (nhưng bị người Azerbaijan chiếm thiểu số tẩy chay). Năm 1992, Thượng Karabakh tuyên bố độc lập, thành lập nhà nước Cộng hòa Artsakh, nhưng không được quốc tế công nhận, chính quyền Baku phản đối mạnh mẽ. Trong suốt giai đoạn 1988-1994, chiến sự giữa hai nước cựu thành viên Liên Xô là Azerbaijan – muốn chiếm lại quyền kiểm soát Thượng Karabakh – và Armenia – hậu thuẫn mạnh mẽ kinh tế và quân sự cho phe ly khai, đã diễn ra làm cho hơn 30.000 người chết. Năm 1994, với sự can thiệp của Nga, một lệnh ngừng bắn đã được ký kết ngày 12/05/1994. Kể từ đó, chưa có một thỏa thuận hòa bình nào được đúc kết, và những cuộc đàm phán do Nhóm Minks – Nhóm trung gian hòa giải quốc tế gồm khoảng 10 nước do Nga, Pháp và Mỹ đỡ đầu vẫn chưa mang lại một kết quả nào. Bất chấp lệnh ngừng bắn 1994, những vụ va chạm dữ dội thi thoảng vẫn nổ ra. Cuộc đối đầu năm 2016 đã làm cho gần 100 người chết ở cả hai phía. Lần này, chiến sự bùng phát trở lại từ hôm 27/09/2020 với một mức độ leo thang chưa từng có cùng với việc đưa vào sử dụng nhiều loại vũ khí tối tân như drone có trang bị vũ khí và camera ghi hình, khiến thế giới lo ngại cuộc xung đột có thể lan rộng ra cả ngoài khu vực do có sự can dự của nhiều cường quốc. Ankara đồng minh thân thiết của Baku Câu hỏi đặt ra : Vì sao đối đầu giữa hai nước lại diễn ra lúc này ? Le Figaro trích dẫn phân tích một số nhà quan sát cho rằng nguyên nhân đầu tiên có liên quan đến tình hình chính trị nội bộ tại Azerbaijan. Là một trong số ba quốc gia giầu có nhất tại vùng nam Kavkaz nhờ vào xuất khẩu dầu khí, được khai thác từ biển Caspi, dịch bệnh Covid-19 bùng phát khiến giá dầu khí trên thế giới tụt giảm mạnh, đè nặng lên nền kinh tế đất nước. Mỗi khi gặp khó khăn, chính quyền Baku tìm cách kích động tinh thần yêu nước nhằm đáp trả những chỉ trích của người dân. Tiếp đến là chính phủ tổng thống Aliev muốn tìm cách xóa đi thất bại ê chề về năng lực quân sự trong cuộc xung đột ở biên giới với Armenia hồi tháng 7/2020. Ông Thorniké Gordadzé, nhà nghiên cứu thuộc trường đại học Khoa học Chính trị (Sciences Po), cựu bộ trưởng Hội Nhập Châu Âu của Gruzia trên đài phát thanh France Inter giải thích : « Azerbaijan bị sững sờ thế nên cuộc tấn công lần này còn nhằm đảo ngược mối tương quan lực lượng giữa hai nước. Mục tiêu của Azerbaijan là gây ra một cuộc chiến nhỏ chớp nhoáng nhằm tìm kiếm một sự thay đổi, gây nhiều áp lực có lợi thế hơn cũng như để có được những đột phá trong các cuộc đàm phán. Chỉ có điều, những gì cho thấy là mọi việc đang sa lầy. » Với nhiều nhà quan sát Nga và phương Tây, trong cuộc xung đột vũ trang lần này còn thấy bóng dáng Thổ Nhĩ Kỳ. Nhiều nước như Nga, Pháp và Armenia tố cáo Thổ Nhĩ Kỳ can thiệp quân sự vào cuộc xung đột Thượng Karabakh. Thủ tướng Armenia, Nikol Pachinian khi trả lời phỏng vấn báo Le Figaro, cho biết có các « bằng chứng » về sự can dự quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ trong cuộc xung đột. « Ankara cung cấp cho Baku các phương tiện quân sự, vũ khí cũng như là cố vấn quân sự. Chúng tôi biết rõ là Thổ Nhĩ Kỳ đã đào tạo và điều chuyển hàng ngàn lính đánh thuê và quân khủng bố từ những vùng do Thổ Nhĩ Kỳ chiếm đóng tại phía bắc Syria. » Mối quan hệ mật thiết giữa Ankara và Baku, đối với giới quan sát là điều không gây ngạc nhiên. Tuy khác biệt về hệ phái đạo Hồi, nhưng Thổ Nhĩ Kỳ và Azerbaijan lại chia sẻ cùng một nền văn hóa và ngôn ngữ Thổ. Khi xảy ra xung đột giữa Armenia và Azerbaijan năm 1993, Thổ Nhĩ Kỳ đã nhanh chóng cho đóng cửa biên giới với Armenia và áp đặt lệnh phong tỏa. Mối quan hệ này ngày càng chặt chẽ khi cả hai có cùng lợi ích kinh tế, hợp tác xây dựng đường ống dẫn khí đốt của Azerbaijan, xuất khẩu sang châu Âu qua ngả Thổ Nhĩ Kỳ. Đặc biệt là trong những năm gần đây, Thổ Nhĩ Kỳ còn tăng cường hợp tác quân sự với Azerbaijan. Chuyên gia Thorniké Gordadzé trên đài France Culture phân tích : « Mối hợp tác quân sự giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Azerbaijan đã có từ năm 2012, nay còn được thắt chặt hơn nữa nhất là kể từ sau cuộc xung đột năm 2016. Azerbaijan đã đề nghị Thổ Nhĩ Kỳ hỗ trợ về mặt quân sự như huấn luyện cho quân đội Azerbaijan, các lực lượng đặc nhiệm. Ngoài ra, Baku mua trang thiết bị quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ ngày càng nhiều hơn như các loại thiết bị bay điều khiển từ xa chẳng hạn. » Armenia và Nga : Những rào cản cho tham vọng đế chế Ottoman Điều đáng chú ý là sự hậu thuẫn và hành động dấn thân rõ ràng và nhanh chóng của Ankara đối với Baku lần này đã làm thay đổi hoàn toàn cục diện. Chính quyền Armenia lên tiếng tố cáo ý đồ của tổng thống Recep Tayyip Erdogan tiến hành một chính sách bành trướng với tham vọng hình thành một thế giới sắc dân Thổ, nói tiếng Thổ, một dạng đế chế Ottoman tân thời mở rộng sang cả vùng phía nam Kavkaz. Azerbaijan giống như cánh tay nối dài với Thổ Nhĩ Kỳ trong khu vực. Giữa hai nước còn có câu châm ngôn : « Một dân tộc, Hai nhà nước ». Chỉ có điều tham vọng này của ông Erdogan ở vùng Kavkaz bị Armenia theo Kito giáo cản trở. Thế nên đối với tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ, việc giữ nguyên trạng Thượng Karabakh là điều không thể chấp nhận theo như ghi nhận của nhà nghiên cứu, nhà báo Gaïdz Minassian trên đài RFI : « Sự can thiệp này của Thổ Nhĩ Kỳ trên thực tế nằm trong ý đồ mở rộng ảnh hưởng ra ngoài lãnh thổ như chúng ta thấy tại Irak, Syria, Libya, Chypre và bây giờ là Kavkaz, thậm chí có thể là cả vùng Balkan, đó là những vành đai xưa kia của đế chế Ottoman, bởi vì đó là những tỉnh cũ của Ottoman. Ông Erdogan đang lao theo đà chủ nghĩa dân tộc-Hồi giáo và một đế chế Ottoman mới, muốn tìm kiếm lại vùng ảnh hưởng của mình. Nhưng rào cản gây trở ngại cho ý đồ hợp nhất thế giới nói tiếng Thổ, dân tộc Thổ chính là Armenia ». Vẫn theo giới quan sát, ngọn lửa chiến tranh lại bùng lên ở « vườn núi đen » rất có thể có liên quan đến tình hình tại Syria và Libya, những nơi mà tham vọng địa chính trị của Thổ Nhĩ Kỳ bị Nga cản trở, các chính sách của Thổ bị rơi vào ngõ cụt. Khi mở thêm mặt trận thứ ba ở vùng Kavkaz, tổng thống Erdogan muốn tạo thêm áp lực trong các cuộc trao đổi với Nga về Syria và Lybia theo như giải thích của nhà báo và tác giả cho tạp chí Conflit, Tigrane Yégavian với đài truyền hình RT của Nga : « Những gì đang diễn ra rất quan trọng đối với Thổ Nhĩ Kỳ. Bởi vì, đó không chỉ đơn giản là một chuyện nhóm lửa một xung đột mới tại Kavkaz mà còn nhằm làm suy yếu vị thế của nước Nga bằng cách đẩy nước này lui về thế thủ. Nước Nga, vừa là đồng minh chiến lược của Armenia, nhưng cũng vừa là nước bạn bè với Azerbaijan. Matxcơva bán vũ khí cho cả hai phía nên Nga không được lợi lộc gì cho việc làm thay đổi nguyên trạng ở địa bàn. Bởi vì nếu như thất bại, Nga mất luôn cả vị thế trung gian giữa hai nước ». Một chi tiết thu hút sự quan tâm của giới quan sát thời điểm nổ ra xung đột không phải là ngẫu nhiên. Các cuộc đối đầu bùng phát ngay sau khi Nga vừa chấm dứt cuộc tập trận quy mô lớn « Kavkaz 2020 » nhằm chứng tỏ khả năng kiểm soát sườn phía nam của mình. Sự việc xảy ra đẩy Nga rơi vào thế khó xử. Bởi vì, Nga không chỉ có mối quan hệ chặt chẽ với Armenia, trong khuôn khổ Tổ chức Hiệp ước an ninh chung (OTSC), mà còn có một mối quan hệ bằng hữu với Azerbaijan. Nhiều nhà quan sát cho rằng trong vụ việc này, chính quyền Nga dường như đã « nhắm mắt làm ngơ » cho Azerbaijan mở cuộc tấn công, nhằm tỏ thái độ nghi kỵ đối với thủ tướng Armenia, Nikol Pachinian, chủ trương thân châu Âu và mở rộng quan hệ đa phương nhiều hơn. Một giả thuyết mà nhiều nhà phân tích đánh giá khó thể thẩm định. Dẫu sao vẫn có một câu hỏi rất nhiều người băn khoăn : Liệu nước Nga có dấn thân bảo vệ Armenia trong cuộc xung đột này không ? Nhà nghiên cứu Thorniké Gordadzé nghĩ rằng khó thể xảy ra : « Thượng Karabakh không được bảo vệ bằng Hiệp ước OTSC. Theo luật quốc tế, Karabakh chính thức thuộc về Azerbaijan. Nếu như chiến sự chỉ diễn ra tại vùng này, nước Nga không bắt buộc phải can thiệp. Matxcơva chỉ can thiệp vào nếu như Erevan bị Ankara hay Baku thật sự tấn công. Do vậy, Azerbaijan chẳng có lợi lộc gì mở các cuộc tấn công trên lãnh thổ Armenia. Chính vì thế mà các cuộc đọ súng chỉ diễn ra xung quanh vùng Thượng Karabakh ». Cuối cùng, nhà báo Gaidz Minassian kết luận, trong cuộc xung đột này có một thách thức toàn cầu. Tham vọng một đế chế Thổ mới của tổng thống Erdogan không một cường quốc nào muốn ủng hộ : « Vì sao Trung Quốc gần gũi với Armenia ? Đó là vì vấn đề người Duy Ngô Nhĩ nói tiếng Thổ ở Tân Cương. Tại sao Iran trong hồ sơ Kavkaz lại tỏ ra gần với Armenia hơn ? Bởi vì đó còn do mối đe dọa người Thổ tại Iran. Tại sao Nga nghi kỵ chủ nghĩa đế chế Thổ ? Bởi vì điều này chống lại các lợi ích của Nga trong khu vực. Châu Âu tương tự bởi vì có vùng Balkan ở kế bên. » Dẫu biết rằng không ai muốn tư tưởng chủ nghĩa đế chế Thổ. Nhưng tổng thống Erdogan cảm thấy tự do nhóm lửa khắp nơi !

217 tập