Tạp chí văn hóa - Cống ngầm Paris - một di sản lịch sử độc đáo

9:42
 
Chia sẻ
 

Manage episode 288981412 series 130290
Thông tin tác giả France Médias Monde and RFI Tiếng Việt được phát hiện bởi Player FM và cộng đồng của chúng tôi - bản quyền thuộc sở hữu của nhà sản xuất (publisher), không thuộc về Player FM, và audio được phát trực tiếp từ máy chủ của họ. Bạn chỉ cần nhấn nút Theo dõi (Subscribe) để nhận thông tin cập nhật từ Player FM, hoặc dán URL feed vào các ứng dụng podcast khác.
Đến Paris, đi giữa những đại lộ thênh thang hay ngõ phố xinh xắn, ngắm nhìn những toà nhà cổ kính, du khách không khỏi ấn tượng về kiến trúc và cảnh sắc đậm phong cách riêng của thủ đô nước Pháp. Nhưng ít ai biết được, ngay dưới chân mình, nền móng của thành phố cũng bao bọc những di sản đô thị độc đáo, và ẩn chứa những câu chuyện lịch sử thú vị. Ngay cả khi du khách lạc vào mê cung của các lối đi dẫn vào các tuyến tàu điện ngầm, cũng khó có thể hình dung mình đang len lỏi như một chú kiến, trong 1 phần rất nhỏ tầng tầng, lớp lớp những công trình ngầm chồng chéo dưới lòng đất. Người ta thường ví von mặt cắt Paris như một miếng phô-mai chi chít những khoảng rỗng, tưởng chừng như mê cung nhưng thực ra là được tổ chức và hoạch định bài bản, trong số đó không thể không kể đến hệ thống cống ngầm khoảng 2.500km - dài tương đương đường bay Paris - Matxcơva hoặc Paris - Istanbul. Cống ngầm phát triển nhờ … đại dịch Hệ thống cống ngầm Paris có từ bao giờ và được xây dựng như thế nào ? Trả lời RFI Việt ngữ ngày 31/03/2021, chị Bùi Uyên, kiến trúc sư về quy hoạch đô thị tại Paris, cho biết : « Cho dù những đường cống ngầm đầu tiên ở Paris được ghi nhận do người La Mã xây dựng từ thời Cổ Đại, nhưng phải đến tận giữa thế kỷ 19 thì cống ngầm mới đặc biệt phát triển một cách có hệ thống, trên quy mô toàn thành phố. Ngày nay, mạng lưới cống ngầm đồ sộ của Paris không chỉ có hệ thống thoát nước, mà còn có nhiều đường ống kỹ thuật đô thị hiện đại. Những di chỉ cống ngầm vòm đá kiên cố được tìm thấy phía dưới nhà tắm nước nóng Cluny, đại lộ Saint-Michel, dường như đã bị « lãng quên », hoặc không được tiếp tục sử dụng trong thời kỳ Trung Đại. Trong suốt nhiều thế kỷ, hệ thống thoát nước của Paris hoàn toàn lộ thiên, với những rãnh nước nằm giữa trục đường. Thành phố thời kỳ đó được miêu tả là mất vệ sinh, đường phố ẩm ướt vì mọi nước thải sinh hoạt được đổ ra mặt đường, trôi theo rãnh nước, rồi chảy theo đường dốc địa hình dẫn về sông Seine ở trung tâm, theo dòng nước Ménilmontant phía Đông Bắc, hoặc nhánh sông Briève ở phía Nam. Dần dần, từ thế kỷ 14, những cống ngầm đầu tiên được xây dựng dưới một số đoạn phố. Vào thế kỷ 18, các cống lộ thiên được che phủ để mở những đại lộ lớn hơn. Một số kênh đào lớn được xây thêm, dẫn nước thải đổ ra sông. Nhưng đến tận đầu thế kỷ 19, toàn bộ Paris mới có chưa tới 50km đường cống (so với 2.500km hiện nay), và hệ thống cống vẫn không được bảo trì tốt, nước thải vẫn chưa được lọc xử lý trước khi đổ ra sông Seine làm tình trạng ô nhiễm ngày càng trầm trọng. Phải chờ đến năm 1832, dịch tả hoành hành ở Paris mới tạo một cú hích lớn, chính quyền Napoleon Đệ Tam mới ý thức được sự cấp bách của vấn đề vệ sinh môi trường sống, đòi hỏi phải xây dựng hệ thống cống ngầm quy mô toàn diện. Từ đó, việc thiết kế các rãnh thoát nước trũng giữa lòng đường bị xoá bỏ, thay vào đó là chuyển hướng thoát nước về hai bên lề đường. Nước thoát mặt đường được dẫn về các cống ngầm, giữ cho mặt đường khô ráo, không còn tù đọng nước gây ô nhiễm và lây lan dịch bệnh. Cũng chính mối lo ngại về vệ sinh dẫn đến sự ra đời của bộ luật năm 1850 về đảm bảo vệ sinh môi trường nhà ở đạt tiêu chuẩn - được coi là bộ luật quy hoạch đầu tiên của Pháp ». Mạng lưới kỹ thuật ngầm đô thị - viễn kiến đi trước thời đại của Haussmann Trọng trách tái thiết quy hoạch đô thị, trong đó có thiết kế hệ thống cống ngầm Paris, được đặt dưới sự chủ trì của Nam tước Haussmann - người đóng vai trò như kiến trúc sư trưởng của đại công trường kiến tạo bộ mặt và cả nền móng Paris hiện đại mà người Paris được thừa hưởng cho đến ngày nay. Kiến trúc sư Bùi Uyên trích dẫn ghi chép đầu tiên nam tước Haussmann gửi đến Hội đồng thành phố (năm 1854) về tư duy hoạch định của ông : « Hệ thống ngầm dưới lòng đất, bộ phận của đô thị lớn, vận hành như các cơ quan trong cơ thể con người ; nước sạch và mát, ánh sáng và năng lượng đều lưu thông trong đó như những luồng chảy đa dạng mà sự vận hành và bảo dưỡng nó phục vụ cho sự sống (…) đảm bảo y tế cộng đồng mà không làm rối loạn trật tự đô thị và không làm ảnh hưởng đến vẻ đẹp bề ngoài của nó. » Sau nhiều kết quả khảo sát và nghiên cứu hệ thống cống ngầm Londre và một vài thành phố của Anh để tìm ra những nhược điểm cần tránh, Haussmann lựa chọn tư duy hệ thống này từ hình mẫu của đế chế Roma, nhưng với sự hiện đại hoá, kỹ thuật và quy mô của thời cách mạng công nghiệp lúc bấy giờ. Kiến trúc sư Bùi Uyên giải thích thêm về ý tưởng của Haussmann : « Ý tưởng thiết kế đầy tham vọng, thời bấy giờ được cho là ảo tưởng, thậm chí còn được so sánh với mô hình đô thị lý tưởng thời tương lai của Jules Verne ! Không chỉ dừng ở mục tiêu thoát nước và chất thải cho toàn thủ đô, Haussmann còn muốn tận dụng mạng lưới này, kiến tạo cùng lúc mạng lưới đường điện, khí đốt, cấp nước, phân tách các hệ thống nước rửa đường, nước thải công nghiệp, sinh hoạt, nước mưa. Những đường cống ngầm với sức chứa lớn, còn nhằm mục đích đưa mạng lưới kỹ thuật đến các vùng đất có nguy cơ ngập lụt một cách an toàn hơn, để có thể mở rộng các vùng đất có thể xây dựng được, mở rộng các khu vực mới cho đô thị hoá. Như vậy, việc thiết kế lại mạng lưới cống ngầm không tách rời độc lập, mà nằm trong một tầm nhìn tổng thể của quy hoạch toàn thành phố Paris, nhằm xây dựng nền móng hạ tầng bài bản, vững chắc. Sáng tạo vượt bậc trong thiết kế Về kỹ thuật, người có công lớn nhất để hiện thực hoá thành công tầm nhìn chiến lược của Haussmann, là kỹ sư trưởng Eugène Belgrand, được mệnh danh là « cha đẻ của hệ thống cống ngầm Paris ». Ông đã đề xuất những giải pháp kỹ thuật hiện đại đầy tính đột phá, khai thác hiệu quả nhất các mạng lưới ngầm, kế thừa thành tựu của các ngành công nghiệp phát triển vượt bậc thời bấy giờ. Cụ thể, kỹ sư tài ba này đề xuất đưa kỹ thuật của ngành hoả xa vào vận hành trong hệ thống cống ngầm, bằng cách thiết kế hệ thống đường ray bám vào thành cống, trên đó chạy các toa xe gòong nhỏ, có lắp hệ thống gạn lọc nước. Để vừa đảm bảo tính thẩm mỹ và công năng, Belgrand còn sử dụng một ban thiết kế mỹ thuật trong nhóm làm việc, phân loại và thiết kế 12-14 mẫu cống có kích thước, độ dày, hình dạng khác nhau, tương ứng với các độ rộng của đường và dung lượng nước thu gom trên từng tuyến phố. Kích thước cống còn được tính toán để vận hành không chỉ trong điều kiện thoát nước bình thường mà cả trong những điều kiện lưu lượng nước đặc biệt. Hệ thống chiếu sáng cũng được thiết kế theo cách vận hành của hệ thống hoả xa. Ngoài ra, các ống cống đều đủ lớn để nhân viên vận hành cống ngầm đi lại được men bờ ke. Trong các đường ống lớn nhất, ngoài đường kè hai bên để đi lại, các đường ray cho tàu lọc nước lưu thông, có hệ thống dẫn nước sạch, đường ống điện, điện thoại, gaz, và sau này hệ thống sưởi và điều hoà đô thị cũng được gắn trên phía vòm cao của cống. Những đặc tính và sự phân loại quản lý chi tiết này là những điểm ưu việt của hệ thống cống ngầm Paris so với mạng lưới ra đời trước đó của các thành phố nước Anh. Mạng lưới này được thiết kế không những để lưu chuyển và chứa các hạ tầng kỹ thuật, mà còn có các trạm lọc nước với kỹ thuật tân tiến, được thiết kế ở các đầu trục lớn, trước khi đổ nước đã được lọc sạch, vào sông Seine. Kể từ đây, dòng sông chảy xuyên thủ đô mới được giải thoát khỏi tình trạng ô nhiễm trầm trọng suốt nhiều thế kỷ. » Trở ngại khi đưa vào ứng dụng rộng khắp Những tư tưởng đột phá mang tính cách mạng, cho dù được khen ngợi như mẫu hình lý tưởng của mạng lưới hạ tầng kỹ thuật trong tương lai, nhưng lại không dễ dàng đi vào ứng dụng tại thời điểm đó, vấp phải nhiều nghi ngờ, phản ứng chống đối, chỉ trích, cả về tính khả thi, tài chính và mô hình quản lý. Bởi vì, theo tiến sĩ Bùi Uyên, để có thể quản lý và vận hành hệ thống ngầm tiên tiến nhảy vọt này, việc phối hợp, thậm chí sáp nhập các các cơ quan điều hành, vốn trước đó độc lập, là không thể tránh khỏi. Như vậy, việc kiến thiết hệ thống hạ tầng đô thị ngầm này đòi hỏi cải cách cả một bộ máy vận hành quản lý đô thị. Tham vọng áp dụng được cho các thành phố khác cũng gặp nhiều trở ngại tại địa phương với nhiều lý do từ tổ chức vận hành đến điều kiện và quy mô hạ tầng hiện có. Không những thế, việc kết nối các toà nhà vào hệ thống cống còn gặp phải sự không hợp tác, chống đối của phần lớn các chủ toà nhà, do lo sợ phải tốn thêm chi phí lắp đặt hệ thống xả thải. Phải đến khi một điều luật bắt buộc ra đời, dần dần các toà nhà Paris mới thực sự kết nối vào hệ thống. Và tính hiệu quả của nó đã được chứng minh cho đến ngày nay. Bảo tàng cống ngầm - độc đáo « bản sao » Paris dưới lòng đất Có thể nói, nhãn quang đi trước thời đại của Haussmann, kết hợp với bộ óc tài năng của kỹ sư Belgrand, đã sản sinh ra hệ thống cống ngầm Paris hiện đại, vận hành khoa học, hiện đại và mang tính tiên phong cho ngành quản lý hạ tầng ngầm đô thị. Như Haussmann đã tự hào khẳng định : « Như thế, tất cả được lắp đặt, kiểm tra và sửa chữa mà không cần dịch chuyển 1 viên gạch lát đường ». Dù khi mới ra đời, gặp nhiều chỉ trích, hoài nghi và cản trở khi đưa vào ứng dụng, nhưng tính hiệu quả của nó đã được chứng minh rõ nét trong quá trình vận hành và phát triển của thủ đô Paris. Hơn 1 thế kỷ sau, cả người dân Pháp và cả khách thăm quan vẫn không khỏi ngưỡng mộ khi tìm hiểu hệ thống qua tư liệu, hay sinh động hơn, bằng cách đến thăm bào tàng Cống ngầm Paris (Musée des Egouts de Paris) sát bên cây cầu Alma. Mỗi năm, có đến 100.000 khách đến thăm bảo tàng nằm ở độ sâu 5m dưới lòng đất, để khám phá hệ thống cống ngầm vốn được mệnh danh là « một thành phố trong lòng thành phố ». Chính Nam tước Hausmann - tỉnh trưởng Paris - là người có sáng kiến mở cửa một phần hệ thống cống ngấm cho công chúng ngay từ năm năm 1867. Thực ra, ngay từ khi giao nhiệm vụ thiết kế hệ thống cống ngầm cho kỹ sư Belgrand, tỉnh trưởng Paris Hausmann đã đề ra một yêu cầu : Hệ thống cống ngầm có thể tham quan được. Cho đến nay, đây vẫn là một trong số hiếm hoi hệ thống cống ngầm trên thế giới đón khách tham quan. Ban đầu, du khách được đi thăm hệ thống cống ngầm Paris bằng các toa xe gòong (khu vực Sébastopole), sau đó là bằng thuyền (từ nhà thờ Madeleine đến quảng trường Concorde). Nhưng kể từ năm 1975, du khách chỉ được đi bộ trong khoảng 500m đường ống cống ở gần cầu Alma. Kiến trúc sư Bùi Uyên giới thiệu thêm về bảo tàng Cống ngầm Paris : « Có lẽ điều thú vị nhất đối với du khách khi được xuống thăm bảo tàng, cũng là một phần của hệ thống cống ngầm khổng lồ này, chính là như lạc vào một « bản sao » hay một tấm gương phản chiếu thành phố Paris phía trên kia. Ở đây, ta bắt gặp các biển hiệu mang tên tất cả các tuyến phố, số nhà như một thành phố thứ 2 dưới lòng đất. Điều này không hề ngẫu nhiên, mà bởi vì để thuận tiện quản lý và tránh lạc lối trong mê cung, tên mỗi galerie - hành lang, tương ứng với tên con phố ngay phía trên mà cống thu gom nước thải. Và trên các « phố » trong hệ thống cống ngầm, ta cũng sẽ bắt gặp từng số nhà tương ứng với số nhà trên mặt đường. Những cải tạo một phần cũng giúp bảo tàng thông thoáng hơn, giảm thiểu mùi cống rãnh, để du khách dễ chịu khi được thăm quan, tìm hiểu từng bước quy trình lọc nước thải. Qua từng bể chứa khác nhau, từ bước lọc rác thải lớn, lọc mỡ, đến lắng bùn tự nhiên, rồi mới chuyển dẫn đi theo đường ống đến các trạm lọc nước trước khi đổ ra sông. Chỉ trong vòng 1 giờ tham quan, khách viếng thăm đã đủ như đi trong huyết mạch nắm giữ sự vận hành sống còn của cả đại đô thị như Paris, khi quan sát các hệ thống đường ống kỹ thuật thiết yếu khác cũng được quy tụ tại đây. Ngay cả không quá ham mê đọc những thông tin chi tiết về lịch sử hay ngắm nhìn các mô hình, vật trưng bày, du khách có thể rảo bước trong 500m cống ngầm, thăm những ngóc ngách ẩm ướt, dưới những vòm cuốn chỉ vừa tầm cao, để hình dung lại những đoạn miêu tả cảnh trốn chạy khó quên khi Jean Valjean cứu Marius bằng đường cống ngầm, trong tác phẩm « Những người khốn khổ » của đại văn hào Victor Hugo. Chính chuyến tham quan những cống ngầm ẩm ướt, âm u và tối tăm trước khi hệ thống được cải tạo đã tạo chất liệu cho nhà văn Victor Hugo miêu tả sống động và chân thực không khí đặc biệt nơi đây ». Bảo tàng Cống ngầm Paris đóng cửa từ năm 2018 để tu sửa, dự kiến đón khách thăm quan trở vlại vào năm 2020 nhưng đã phải hoãn lại. Sau này, khi dịch lắng dịu, leo 42 bậc cầu thang xuống hệ thống cống ngầm Paris sẽ là cơ hội thú vị để khách thăm quan chiêm ngưỡng tận mắt thành tựu to lớn, mang tính bước ngoặt, có được của thế hệ trước, rút ra cũng từ sau một đại dịch cách nay gần 2 thế kỷ, để lạc quan nghĩ về tương lai tươi sáng sau cơn khủng hoảng nặng nề này.

272 tập